8-BOB. KUCHAYTIRGICHLAR. TESKARI BOG'LANISH. OPERATSION KUCHAYTIRGICH

O'quv maqsadlari. Bobni o'rganib bo'lgach siz: signalni kuchaytirishning fizik mohiyatini (kichik energiya katta energiyani boshqaradi) tushuntira olasiz; kuchaytirgichlarni turlarga ajratasiz; kuchaytirish koeffitsienti, desibel, kirish va chiqish qarshiligi, AChX, FChX, o'tkazish polosasi, dinamik diapazon, nochiziqli buzilish va FIK tushunchalarini qo'llaysiz; A, B, AB, C, D rejimlarini taqqoslaysiz; umumiy emitterli RC-kuchaytirgich va emitter qaytargichini hisoblaysiz; ko'p kaskadli kuchaytirgichning umumiy kuchaytirishi va polosasini topasiz; musbat va manfiy teskari bog'lanishning turlari va ta'sirini miqdoriy baholaysiz; operatsion kuchaytirgich asosidagi asosiy sxemalarni loyihalaysiz; L5, L6, L7, L10 ishlarini bajarasiz va L9 natijalarini to'liq tahlil qilasiz.

8.1. Signallarni kuchaytirishning fizik asoslari

Mikrofon chiqishidagi signal – bir necha millivolt, antenna qabul qilgan signal – mikrovoltlar, termojuft yoki biosensor signali ham juda kichik. Karnayni tebratish, ma'lumotni raqamga aylantirish yoki radiouzatgich antennasiga quvvat berish uchun esa volt va vattlar kerak. Signalni shaklini saqlagan holda kattalashtirish vazifasini kuchaytirgich bajaradi ([3], [4], [30]).

Asosiy g'oya. Kuchaytirgich energiyani «yaratmaydi» – u manba energiyasini (batareya, ta'minot bloki) signal qonuniga muvofiq boshqaradi. Kirish signali boshqariluvchi elementga (tranzistor, lampa) ta'sir qiladi; element esa manbadan yuklamaga oqayotgan katta energiya oqimini kirish signali «rasmi» bo'yicha o'zgartiradi (8.1-rasm). Bu – suv quvuridagi jo'mrakka o'xshaydi: jo'mrakni burash uchun kichik kuch yetarli, lekin u katta suv oqimini boshqaradi. Jo'mrak suv bermaydi – suvni nasos (manba) beradi.

Shunday qilib, har qanday kuchaytirgichda quyidagilar bor: signal manbai (e_g, ichki qarshiligi R_g), kuchaytiruvchi (boshqariluvchi) element, ta'minot manbai E_k, yuklama R_{yu} va ularni bog'lovchi moslash zanjirlari (ajratuvchi kondensatorlar, transformatorlar, siljitish rezistorlari). Energiya balansi:

P_0 = P_{yu} + P_{K} + P_{yo'q}, \qquad \eta = \frac{P_{yu}}{P_0},

bu yerda P_0 = E_kI_0 – manbadan olingan quvvat, P_{yu} – yuklamaga berilgan foydali signal quvvati, P_K – tranzistorda issiqlikka aylanadigan quvvat, P_{yo'q} – rezistorlardagi yo'qotishlar. Tranzistor faol (aktiv) element deyiladi, chunki u kuchaytirish quvvatini (K_P > 1) beradi; rezistor, kondensator, transformator – passiv elementlar: transformator kuchlanishni oshirishi mumkin, lekin quvvatni oshira olmaydi.

FANLARARO BOG'LANISH (fizika, biologiya).

Kuchaytirish prinsipi tabiatda ham keng tarqalgan. Ko'z to'r pardasidagi bitta foton rodopsin molekulasini qo'zg'atadi va kaskadli biokimyoviy reaksiya orqali minglab ionlarning harakatini boshqaradi – bu ~10^5–10^6 marta «kuchaytirish». Fizikadagi relay (rele), gidravlik press, hatto ko'chki teshilishi (4.8-bo'lim) – barchasi «kichik ta'sir katta energiya oqimini boshqaradi» g'oyasiga asoslangan. Termodinamika nuqtai nazaridan esa kuchaytirgich – manbaning «tartiblangan» energiyasini signal ko'rinishiga keltiruvchi ochiq tizim; energiyaning bir qismi doimo issiqlikka aylanadi (\eta < 1).

8.2. Kuchaytirgichlarning turlari (klassifikatsiyasi)

Kuchaytirgichlar bir necha belgisi bo'yicha sinflanadi (8.1-jadval).

8.1-jadval. Kuchaytirgichlarning klassifikatsiyasi
Belgisi	Turlari	Misollar
Kuchaytiriladigan kattalik	kuchlanish, tok, quvvat kuchaytirgichlari	mikrofon kuchaytirgichi; fotodiod toki kuchaytirgichi; karnay kuchaytirgichi
Signal chastotalari	o'zgarmas tok (DC) kuchaytirgichi; past chastotali (tovush, 20 Hz–20 kHz); yuqori chastotali; keng polosali (video, impuls); tor polosali (rezonans, tanlovchi)	termometr datchigi; audio; radiopriyomnik; ossillograf; L9
Kaskadlar orasidagi bog'lanish	sig'imli (RC), transformatorli, bevosita (galvanik)	L5; eski radio; OK ichida
Aktiv element	bipolyar tranzistorli, maydonli tranzistorli, integral (OK), lampali	L5, L7; MOSFET kaskadi; L10
Ulanish sxemasi	UE (UI), UK (UStok), UB (UZatvor)	6.3-bo'lim
Ish rejimi	A, B, AB, C, D sinflari	8.4-bo'lim
Vazifasi	dastlabki (oldindan) kuchaytirgich; oxirgi (quvvat) kuchaytirgichi; o'lchov, differensial, operatsion kuchaytirgichlar	8.7, 8.9-bo'limlar

Past chastotali (PCh) kuchaytirgich tovush chastotalarini, o'zgarmas tok kuchaytirgichi esa chastotasi nolgacha bo'lgan sekin signallarni kuchaytiradi; ikkinchisida ajratuvchi kondensatorlar bo'lmaydi, kaskadlar bevosita ulanadi va ish nuqtasining «suzishi» (dreyf) asosiy muammoga aylanadi. Bu muammoni differensial kaskad hal qiladi – u operatsion kuchaytirgichning kirish kaskadi (8.9-bo'lim).

8.3. Kuchaytirgichning parametrlari va xarakteristikalari

Kuchaytirish koeffitsientlari. Kuchaytirgichni kirish va chiqish qisqichlariga ega «qora quti» deb qaraymiz:

K_U = \frac{U_{chiq}}{U_{kir}}, \qquad K_I = \frac{I_{chiq}}{I_{kir}}, \qquad K_P = \frac{P_{chiq}}{P_{kir}} = K_UK_I.

Inson qulog'i, radiosignal kabi juda katta oraliqda o'zgaradigan kattaliklar uchun logarifmik birlik – desibel (dB) qulay:

K_U[\text{dB}] = 20\lg K_U, \qquad K_P[\text{dB}] = 10\lg K_P.

Eslab qoling: K = 10 \to 20 dB, 100 \to 40 dB, 1000 \to 60 dB, \sqrt2 \to 3 dB, 2 \to 6 dB, 1/\sqrt2 \to -3 dB. Kaskadlar ketma-ket ulanganda koeffitsientlar ko'paytiriladi, desibellar esa qo'shiladi – desibelning asosiy qulayligi shu.

Kirish va chiqish qarshiligi. Kirish qarshiligi R_{kir} = U_{kir}/I_{kir} signal manbaini qanchalik «yuklashni» ko'rsatadi; chiqish qarshiligi R_{chiq} – kuchaytirgichning chiqishini ekvivalent manba (K_UU_{kir}, ichki qarshiligi R_{chiq}) deb qaraganda uning ichki qarshiligi. Kuchlanish bo'linishi tufayli manbadan yuklamagacha umumiy kuchaytirish:

K_{U,umum} = \frac{U_{yu}}{e_g} = \frac{R_{kir}}{R_g + R_{kir}}\cdot K_U\cdot\frac{R_{yu}}{R_{chiq} + R_{yu}}.

Kuchlanish kuchaytirgichi uchun ideal: R_{kir} \to \infty, R_{chiq} \to 0. Agar R_{kir} kichik bo'lsa, signalning katta qismi manba ichida yo'qoladi – bunday hollarda oldiga bufer (emitter qaytargichi, 8.6-bo'lim) qo'yiladi.

Amplituda-chastota xarakteristikasi (AChX) – K(f) bog'lanishi (8.2-a rasm). RC-kuchaytirgichda o'rta chastotalarda K deyarli o'zgarmas (K_0), past chastotalarda ajratuvchi va blokirovka kondensatorlari, yuqori chastotalarda esa tranzistor sig'imlari va montaj sig'imi tufayli kamayadi. K = K_0/\sqrt2 (-3 dB) sathidagi chastotalar – quyi f_q va yuqori f_{yu} chegaraviy chastotalar; o'tkazish polosasi \Pi = f_{yu} - f_q. Faza-chastota xarakteristikasi (FChX) – chiqish va kirish orasidagi faza siljishi \varphi(f); UE kaskadda o'rta chastotalarda \varphi = 180°, chegaraviy chastotalarda yana \pm45° qo'shiladi. AChX va FChX birgalikda chastota buzilishlarini belgilaydi: agar signal spektri polosadan chiqib ketsa, uning tarkibiy qismlari turlicha kuchayadi va shakli o'zgaradi. Chastota buzilishi koeffitsienti M = K_0/K(f).

Amplituda xarakteristikasi – U_{chiq}(U_{kir}) bog'lanishi o'zgarmas chastotada (8.2-b rasm). Pastki qismida chiqishda faqat shovqin bor (U_{sh}), yuqorisida tranzistor to'yinish va berk holatlarga kirib, signal cheklanadi. Ishchi chiziqli oraliq dinamik diapazon bilan baholanadi:

D = 20\lg\frac{U_{kir,max}}{U_{kir,min}}\ \text{dB}.

Nochiziqli buzilishlar. Xarakteristika egriligi tufayli sinusoidal signal chiqishda shaklini o'zgartiradi va unda yuqori garmonikalar (2f, 3f, \ldots) paydo bo'ladi. Ular garmonikalar koeffitsienti (THD) bilan baholanadi:

k_g = \frac{\sqrt{U_2^2 + U_3^2 + U_4^2 + \ldots}}{U_1}\cdot100\ \%.

Yaxshi audio kuchaytirgichda k_g < 0{,}1 %, oddiy kaskadda 1–5 %. Bundan tashqari: shovqin (issiqlik va drob shovqinlari), FIK \eta, ta'minot kuchlanishi va iste'mol toki – kuchaytirgich pasportidagi asosiy parametrlar.

MISOL 8.1.

Kuchaytirgich kirishiga U_{kir} = 20 mV, I_{kir} = 10 µA beriladi; chiqishda R_{yu} = 8 Ω yuklamada U_{chiq} = 2 V. Kuchaytirish koeffitsientlarini oddiy birliklarda va desibellarda toping.

Yechim. K_U = 2/0{,}02 = 100 (40 dB). I_{chiq} = 2/8 = 0{,}25 A, K_I = 0{,}25/10^{-5} = 25\,000 (88 dB). K_P = K_UK_I = 2{,}5\cdot10^6; 10\lg(2{,}5\cdot10^6) = 64 dB. Tekshiruv: P_{kir} = 0{,}2 µW, P_{chiq} = 0{,}5 W, nisbati 2{,}5\cdot10^6 ✓. Tahlil: quvvat 2,5 million marta oshdi – bu energiya, albatta, ta'minot manbaidan olindi.

8.4. Kuchaytiruvchi elementning ish rejimlari: A, B, AB, C, D sinflari

Ish nuqtasi (6.5-bo'lim) chiqish xarakteristikasida qayerda tanlanganiga qarab tranzistor signal davrining turlicha qismida ochiq bo'ladi. Bu qism ochiqlik burchagi \theta (davrning yarmiga to'g'ri keluvchi qismi) bilan ifodalanadi (8.3-rasm, 8.2-jadval).

8.2-jadval. Kuchaytirgich rejimlarining taqqoslanishi
Rejim	Ish nuqtasi	Ochiqlik burchagi	Nochiziqli buzilish	Maks. FIK	Qo'llanishi
A	yuklama chizig'i o'rtasida	\theta = 180°	eng kichik	25 % (transformatorli 50 %)	dastlabki kaskadlar, L5
B	berk holat chegarasida	\theta = 90°	katta (ikki taktli sxemada «pog'ona»)	78,5 %	ikki taktli quvvat kuchaytirgichi
AB	B ga yaqin, kichik tinchlik toki	90° < \theta < 180°	kichik	60–70 %	audio quvvat kuchaytirgichlari
C	berk sohada	\theta < 90°	juda katta (kontur tanlaydi)	80–90 %	radiouzatgichlar, generatorlar
D	kalit rejimi (PWM)	–	filtr tufayli kichik	90–98 %	zamonaviy audio, impulsli manbalar

A rejimida tranzistor butun davr davomida ochiq, tinchlik toki I_{K0} signal amplitudasidan katta. Signal chiziqli kuchayadi, lekin signal bo'lmaganda ham manba E_kI_{K0} quvvat sarflaydi – FIK past. B rejimida tinchlik toki nol, tranzistor faqat yarim davr ochiq; to'liq signal olish uchun ikkita tranzistor navbat bilan ishlaydigan ikki taktli sxema kerak (8.7-bo'lim). C rejimida tok qisqa impulslar ko'rinishida, lekin kollektordagi rezonans kontur (3-bob) asosiy garmonikani ajratib, sinusoidal kuchlanish beradi. D rejimida tranzistor faqat kalit (6.7-bo'lim), signal impulslar kengligida kodlanadi (PWM), past chastotali filtr esa uni qayta tiklaydi.

DIQQAT! «Sinf» (A, B, ...) kuchaytirgich sifatini emas, rejimini bildiradi. A sinfli kuchaytirgich eng kam buzilish beradi, lekin eng ko'p issiqlik chiqaradi: 10 W li A sinfli kuchaytirgich signal yo'q paytida ham 20–40 W isitadi. Shu sababli quvvat kaskadlarida doimo radiator va issiqlik hisobi zarur (6.9-bo'lim).

8.5. Umumiy emitterli RC-kuchaytirgich

Sxemasi (8.4-rasm). Bu – eng ko'p tarqalgan bitta tranzistorli kuchaytirgich kaskadi va L5 ishining obyekti. Elementlar vazifasi:

R_1, R_2 – kuchlanish bo'lgichi: bazaga siljish kuchlanishini beradi (6.5-bo'lim);
R_E – emitter rezistori: o'zgarmas tok bo'yicha manfiy teskari bog'lanish hosil qilib, ish nuqtasini harorat va \beta tarqoqligidan barqarorlaydi;
C_E – blokirovka kondensatori: o'zgaruvchan signal uchun R_E ni «qisqa tutashtiradi», aks holda kuchaytirish keskin kamayadi;
C_1, C_2 – ajratuvchi kondensatorlar: o'zgaruvchan signalni o'tkazadi, o'zgarmas tok tashkil etuvchisini o'tkazmaydi (generator va yuklama ish nuqtasini buzmaydi);
R_K – kollektor yuklamasi: kollektor toki o'zgarishini kuchlanish o'zgarishiga aylantiradi.

Ishlashi. Kirish kuchlanishi musbat yarim to'lqinda u_{BE} ni oshiradi, i_K eksponensial ravishda ortadi, R_K dagi kuchlanish tushuvi ortadi va kollektor kuchlanishi u_{KE} = E_k - i_KR_K kamayadi. Demak, chiqish signali kirishga nisbatan teskari fazada (180°) – UE kaskad inverslovchi (teskarilovchi) kuchaytirgich.

O'zgarmas tok bo'yicha hisob (ish nuqtasi). Bo'lgichni Tevenen ekvivalentiga keltiramiz (2.5-bo'lim):

U_{Th} = E_k\frac{R_2}{R_1 + R_2}, \quad R_{Th} = R_1\parallel R_2, \qquad I_{E0} = \frac{U_{Th} - U_{BE}}{R_E + R_{Th}/(\beta + 1)}, \quad U_{KE0} \approx E_k - I_{K0}(R_K + R_E).

O'zgaruvchan tok bo'yicha hisob – kichik signal ekvivalent sxemasi (8.5-rasm). O'rta chastotalarda kondensatorlar qisqa tutashuv, manba E_k esa o'zgaruvchan tok uchun «yer» deb olinadi. Tranzistor gibrid-\pi modeli bilan almashtiriladi: baza qarshiligi r_{bb'}, kirish qarshiligi r_\pi = \beta/g_m, boshqariluvchi tok manbai g_mu_\pi, chiqish qarshiligi r_o = U_A/I_{K0} hamda sig'imlar C_\pi, C_\mu (6.6, 6.9-bo'limlar).

O'rta chastotalarda:

K_0 = \frac{U_{chiq}}{U_{kir}} = -g_mR_{K}' \cdot\frac{r_\pi}{r_{bb'} + r_\pi}, \qquad R_K' = R_K \parallel R_{yu} \parallel r_o, \qquad g_m = \frac{I_{K0}}{\varphi_T};

R_{kir} = R_1\parallel R_2\parallel(r_{bb'} + r_\pi), \qquad R_{chiq} = R_K\parallel r_o \approx R_K.

Agar C_E ulanmagan bo'lsa (yoki uning bir qismi ulanmagan R_{E,u} qoldirilsa), emitter zanjirida signal bo'yicha manfiy teskari bog'lanish paydo bo'ladi:

K_0 \approx -\frac{\beta R_K'}{r_\pi + (\beta + 1)R_{E,u}} \approx -\frac{R_K'}{R_{E,u}} \quad (g_mR_{E,u} \gg 1).

Kuchaytirish kamayadi, lekin u tranzistor parametrlariga deyarli bog'liq bo'lmay qoladi va kirish qarshiligi ortadi – teskari bog'lanishning odatiy ta'siri (8.8-bo'lim).

Past chastotalar. Har bir kondensator AChX da bitta «qutb» hosil qiladi. Uning chegaraviy chastotasi kondensatordan «ko'rinadigan» qarshilik bilan aniqlanadi:

f_{C1} = \frac{1}{2\pi C_1(R_g + R_{kir})}, \qquad f_{C2} = \frac{1}{2\pi C_2(R_{chiq} + R_{yu})}, \qquad f_{CE} = \frac{1}{2\pi C_E R_{E,ekv}}, \quad R_{E,ekv} = R_E\parallel\frac{r_\pi + r_{bb'} + R_g\parallel R_{Th}}{\beta + 1}.

R_{E,ekv} juda kichik (o'nlab om), shuning uchun C_E odatda yuzlab mikrofarad bo'ladi va ko'pincha f_q ni aynan u belgilaydi. Bir nechta yaqin qutblarda taxminan f_q \approx \sqrt{f_{C1}^2 + f_{C2}^2 + f_{CE}^2}.

Yuqori chastotalar va Miller effekti. Kollektor–baza sig'imi C_\mu kirish va inverslangan chiqish orasida ulangan. Kirishdagi kuchlanish u ga o'zgarganda chiqish -K_0u ga o'zgaradi, sig'imdagi kuchlanish esa (1 + K_0)u ga o'zgaradi – kirish tomondan u (1 + K_0) marta katta sig'im kabi ko'rinadi:

C_M = C_\mu(1 + |K_0|), \qquad C_{kir} = C_\pi + C_M, \qquad f_{yu} \approx \frac{1}{2\pi C_{kir}\,(r_{bb'} + R_g')\parallel r_\pi}.

Bu – Miller effekti: kuchaytirish qanchalik katta bo'lsa, polosa shunchalik tor. Shuning uchun keng polosali kuchaytirgichlarda UE kaskad o'rniga kaskod (UE + UB) yoki UB sxemalari ishlatiladi.

MISOL 8.2. L5 sxemasini hisoblash.

E_k = 12 V, R_1 = 56 kΩ, R_2 = 10 kΩ, R_K = 3{,}3 kΩ, R_E = 680 Ω, R_{yu} = 10 kΩ, \beta = 180, U_A = 80 V, r_{bb'} = 150 Ω, C_\mu = 3 pF, f_T = 250 MHz, C_1 = C_2 = 1 µF, C_E = 220 µF, R_g = 600 Ω. Ish nuqtasi, K_0, R_{kir}, f_q va f_{yu} ni toping.

Yechim. 1) U_{Th} = 12\cdot10/66 = 1{,}82 V; R_{Th} = 56\parallel10 = 8{,}48 kΩ; U_{BE} \approx 0{,}66 V: I_{E0} = (1{,}82 - 0{,}66)/(0{,}68 + 8{,}48/181) \approx 1{,}6 mA (L5 modeli: I_{K0} = 1{,}58 mA); U_{KE0} \approx 12 - 1{,}58\cdot3{,}98 \approx 5{,}7 V – yuklama chizig'i o'rtasiga yaqin, A rejimi ✓.

2) g_m = 1{,}58/25{,}85 = 61 mS; r_\pi = 180/0{,}061 = 2{,}95 kΩ; r_o = 80/1{,}58 = 51 kΩ; R_K' = 3{,}3\parallel10\parallel51 = 2{,}37 kΩ. K_0 = 61\cdot2{,}37\cdot\dfrac{2{,}95}{3{,}10} \approx 137 (42,7 dB), faza 180°.

3) R_{kir} = 8{,}48\parallel3{,}10 = 2{,}27 kΩ; R_{chiq} \approx 3{,}3\parallel51 = 3{,}1 kΩ.

4) R_{E,ekv} \approx 680\parallel(3100 + 560)/181 \approx 20 Ω: f_{CE} = 1/(2\pi\cdot220\cdot10^{-6}\cdot20) \approx 36 Hz; f_{C1} = 1/(2\pi\cdot10^{-6}\cdot2870) \approx 55 Hz; f_{C2} = 1/(2\pi\cdot10^{-6}\cdot13\,100) \approx 12 Hz. f_q \approx \sqrt{36^2 + 55^2 + 12^2} \approx 67 Hz – baho; qutblar o'zaro ta'sirini hisobga olgan aniq model (L5) 86 Hz beradi.

5) C_\pi = g_m/(2\pi f_T) - C_\mu = 38{,}8 - 3 \approx 36 pF; C_M = 3\cdot(1 + 145) \approx 437 pF; C_{kir} \approx 473 pF. L5 da K kaskad kirish qisqichidan o'lchanadi, ya'ni R_g' = 0: (r_{bb'})\parallel r_\pi \approx 143 Ω, f_{yu} = 1/(2\pi\cdot143\cdot473\cdot10^{-12}) \approx 2{,}35 MHz.

Tahlil. Agar generatorning R_g = 600 Ω qarshiligi ham hisobga olinsa (EYuK bo'yicha kuchaytirish), f_{yu} ~4 marta kamayadi (~0,55 MHz) – Miller sig'imi manba qarshiligi orqali zaryadlanadi. Shuning uchun kuchaytirgich polosasi signal manbaiga ham bog'liq.

8.6. Emitter qaytargichi (umumiy kollektorli kaskad)

Emitter qaytargichida (8.6-rasm) yuklama emitter zanjirida, kollektor esa o'zgaruvchan tok bo'yicha to'g'ridan-to'g'ri «yer»ga (manbaga) ulangan. Emitter potensiali baza potensialini U_{BE} \approx 0{,}65 V farq bilan «kuzatib boradi» – nomi shundan.

Asosiy formulalar (r_e = 1/g_m = \varphi_T/I_E – emitterning differensial qarshiligi):

K = \frac{R_E'}{r_e + R_E'} \lesssim 1, \quad R_E' = R_E\parallel R_{yu}; \qquad R_{kir} = R_{Th}\parallel(\beta + 1)(r_e + R_E'); \qquad R_{chiq} = R_E\parallel\left(r_e + \frac{R_g\parallel R_{Th}}{\beta + 1}\right).

Xossalari: kuchlanish bo'yicha kuchaytirmaydi (K \approx 0{,}95–0{,}999), faza o'zgarmaydi; **tok bo'yicha (\beta + 1) marta kuchaytiradi, demak quvvat bo'yicha ham kuchaytiradi; kirish qarshiligi katta, chiqish qarshiligi kichik (o'nlab om). Shuning uchun u moslovchi (bufer) kaskad** sifatida yuqori qarshilikli manbani past qarshilikli yuklamaga ulashda, ko'p kaskadli kuchaytirgichning chiqishida va kuchlanish stabilizatorlarida (6.8-bo'lim, rostlovchi tranzistor – aynan emitter qaytargichi!) ishlatiladi. Uning tranzistor kuchaytirishi «ichki» 100 % li manfiy teskari bog'lanish bilan qoplangan: chiqish kuchlanishi to'liq kirishdan ayriladi (u_{BE} = u_{kir} - u_{chiq}), shuning uchun u juda chiziqli.

Cheklanish. n-p-n emitter qaytargichi tokni faqat «itaradi» (emitterga oqizadi); manfiy yarim to'lqinda yuklamani tortish uchun faqat I_{E0} tok bor. Kichik yuklamada manfiy yarim to'lqin amplitudasi U_{m-} \le I_{E0}(R_E\parallel R_{yu}) bilan cheklanadi (L7, 5-topshiriq). Bu muammoni ikki taktli sxema hal qiladi (8.7-bo'lim).

MISOL 8.3.

L7 namunaviy varianti: E_k = 12 V, R_1 = 12 kΩ, R_2 = 15 kΩ, R_E = 1{,}5 kΩ, \beta = 150, R_g = 600 Ω. I_E, K (R_{yu} = \infty va 100 Ω), R_{kir}, R_{chiq} ni toping.

Yechim. U_{Th} = 12\cdot15/27 = 6{,}67 V; R_{Th} = 12\parallel15 = 6{,}67 kΩ; I_E = (6{,}67 - 0{,}65)/(1{,}5 + 6{,}67/151) = 3{,}9 mA; r_e = 25{,}85/3{,}9 = 6{,}6 Ω.

K_\infty = 1500/1506{,}6 = 0{,}9956; R_{yu} = 100 Ω da R_E' = 93{,}75 Ω, K = 93{,}75/100{,}4 = 0{,}934.

R_{kir} = 6{,}67\parallel(151\cdot1{,}507) = 6{,}67\parallel227 = 6{,}48 kΩ – bo'lgich belgilaydi! R_{chiq} \approx 6{,}6 + (0{,}6\parallel6{,}67)\cdot10^3/151 = 6{,}6 + 3{,}6 \approx 10{,}3 Ω.

Kichik yuklamada manfiy amplituda chegarasi: 3{,}9\ \text{mA}\cdot93{,}75\ \text{Ω} \approx 0{,}37 V. Tahlil: tranzistorning o'z kirish qarshiligi (227 kΩ) juda katta, lekin bo'lgich uni 6,5 kΩ gacha kamaytiradi. Kirish qarshiligini oshirish uchun «butstrep» (o'z-o'zini kuzatuvchi) zanjir yoki Darlington tranzistori ishlatiladi.

8.7. Ko'p kaskadli kuchaytirgichlar. Quvvat kuchaytirgichlari

Bitta kaskad 10–200 marta kuchaytiradi; mikrofon (1 mV) dan karnaygacha (10 V) esa ~10^4 (80 dB) kerak. Shuning uchun kaskadlar ketma-ket ulanadi (8.7-a rasm): kirish kaskadi (manba bilan moslash, kam shovqin), oraliq kuchaytirish kaskadlari (asosiy kuchlanish kuchaytirishi), oxirgi (chiqish) kaskad (yuklamaga quvvat beradi).

Umumiy kuchaytirish. Har bir kaskad keyingisining kirish qarshiligi bilan yuklanganini hisobga olib (bu – asosiy xato manbai!):

K = K_1K_2\cdots K_n, \qquad K[\text{dB}] = K_1[\text{dB}] + K_2[\text{dB}] + \ldots + K_n[\text{dB}].

O'tkazish polosasi torayadi. n ta bir xil kaskadda har bir chegaraviy chastotada susayish ko'paytiriladi: bitta kaskadda -3 dB bo'lgan chastotada n kaskadli kuchaytirgichda -3n dB bo'ladi. Natijada (8.7-b rasm):

f_{yu,n} = f_{yu}\sqrt{2^{1/n} - 1}, \qquad f_{q,n} = \frac{f_q}{\sqrt{2^{1/n} - 1}}; \qquad n = 2:\ 0{,}64;\quad n = 3:\ 0{,}51.

Kaskadlararo bog'lanish turlari. Sig'imli (RC) – oddiy, ish nuqtalari mustaqil, lekin o'zgarmas tokni o'tkazmaydi; transformatorli – yuklamani moslashtiradi, lekin og'ir, AChX notekis; bevosita (galvanik) – o'zgarmas tokdan boshlab kuchaytiradi, integral sxemalarda yagona variant, lekin dreyf muammosi bor.

MISOL 8.4.

Uch kaskadli kuchaytirgichda K_1 = 20, K_2 = 20, K_3 = 5 (kaskadlar o'zaro yuklanganini hisobga olgan holda); har bir kaskad uchun f_q = 50 Hz, f_{yu} = 200 kHz. Umumiy kuchaytirish va polosani toping.

Yechim. K = 20\cdot20\cdot5 = 2000; 26 + 26 + 14 = 66 dB. n = 3: \sqrt{2^{1/3} - 1} = 0{,}51; f_{yu,3} = 200\cdot0{,}51 = 102 kHz; f_{q,3} = 50/0{,}51 = 98 Hz. Polosa ~2 marta torayadi – tovush diapazoni (20 Hz–20 kHz) uchun f_q yetarli emas: C_1, C_E ni kattalashtirish kerak.

Quvvat kuchaytirgichlari (chiqish kaskadlari). Ularda asosiy talab – katta quvvat va yuqori FIK. Eng ko'p tarqalgani komplementar ikki taktli emitter qaytargichi (8.8-rasm): n-p-n tranzistor musbat, p-n-p tranzistor manfiy yarim to'lqinni o'tkazadi. B rejimida U_{BE} \approx 0{,}6 V «o'lik zona» tufayli signal nol atrofida buziladi – pog'onali (kesishish) buzilish. Uni yo'qotish uchun bazalar orasiga ikkita diod yoki U_{BE}-ko'paytirgich ulanib, tranzistorlarga kichik tinchlik toki beriladi – AB rejimi. Ideal B rejimida maksimal FIK:

\eta_{max} = \frac{\pi}{4} \approx 78{,}5\ \%, \qquad P_{yu,max} = \frac{E_k^2}{2R_{yu}} \ (\text{ikki qutbli } \pm E_k \text{ manbada}).

HAYOTDAN MISOL: smartfon va kolonkadagi kuchaytirgichlar.

Smartfondagi karnay kuchaytirgichi – D sinfli integral mikrosxema: tovush signali bir necha yuz kilogers chastotali PWM impulslarga aylantiriladi, karnay g'altagining o'zi esa past chastotali filtr vazifasini bajaradi. FIK 90 % dan yuqori – batareya tejaladi, mikrosxema esa qizimaydi. Eski A sinfli kuchaytirgichlar bilan bunday ixchamlikka erishib bo'lmasdi. Shu bilan birga, studiyadagi mikrofon kuchaytirgichlari hamon A rejimida ishlaydi: ularda FIK emas, eng past shovqin va buzilish muhim.

8.8. Kuchaytirgichlarda teskari bog'lanish

Teskari bog'lanish (TB) – chiqish signalining bir qismini kirishga qaytarish. Tuzilish sxemasi (8.9-rasm): kuchaytirgich K, teskari bog'lanish zanjiri (uzatish koeffitsienti \beta) va kirishdagi qo'shuvchi (yoki ayiruvchi) tugun \Sigma. Qaytarilgan signal u_{tb} = \beta u_{chiq} kirish signali bilan qo'shiladi:

u_{kir}' = u_{kir} \mp \beta u_{chiq}, \qquad u_{chiq} = Ku_{kir}' \quad \Rightarrow \quad K_{TB} = \frac{K}{1 \pm \beta K}.

Manfiy TB (MTB, «+» belgi maxrajda): qaytarilgan signal kirishdan ayriladi, K_{TB} < K. F = 1 + \beta K – teskari bog'lanish chuqurligi. Musbat TB (MusTB): qaytarilgan signal kirish bilan qo'shiladi, K_{TB} = K/(1 - \beta K) > K; \beta K \to 1 da K_{TB} \to \infty – kuchaytirgich kirish signalisiz ham chiqish beradi, ya'ni generatorga aylanadi (9-bob). Musbat TB yana triggerlar, Shmitt triggeri va multivibratorlarda tez o'tish uchun ishlatiladi.

Chuqur MTB (\beta K \gg 1):

K_{TB} = \frac{K}{1 + \beta K} \approx \frac{1}{\beta}.

Bu – elektronikaning eng muhim natijalaridan biri: kuchaytirish faqat passiv TB zanjiriga (rezistorlar nisbatiga) bog'liq bo'lib qoladi, tranzistor parametrlari, harorat va ta'minot kuchlanishi ta'siri F marta susayadi. Barcha aniq kuchaytirgichlar va OK sxemalari (8.9-bo'lim) shunga asoslangan.

MTB turlari. Chiqishdan signal qanday olinishi va kirishga qanday kiritilishiga qarab to'rtta tur farqlanadi:

chiqish bo'yicha: kuchlanish bo'yicha TB (\beta zanjiri yuklamaga parallel – u_{chiq} ga proporsional signal olinadi) yoki tok bo'yicha TB (\beta zanjiri yuklamaga ketma-ket, masalan, R_E – i_{chiq} ga proporsional);
kirish bo'yicha: ketma-ket TB (u_{tb} kirish kuchlanishi bilan ketma-ket ayriladi) yoki parallel TB (TB toki kirish tugunida qo'shiladi).

8.3-jadval. Manfiy teskari bog'lanish turlarining ta'siri
TB turi	R_{kir}	R_{chiq}	Barqarorlanadigan kattalik	Misol
Kuchlanish bo'yicha, ketma-ket	\times F	\div F	K_U	invertorlamaydigan OK, L6, emitter qaytargichi
Kuchlanish bo'yicha, parallel	\div F	\div F	transrezistans U_{chiq}/I_{kir}	invertorlovchi OK
Tok bo'yicha, ketma-ket	\times F	\times F	transo'tkazuvchanlik I_{chiq}/U_{kir}	blokirovkasiz R_E
Tok bo'yicha, parallel	\div F	\times F	K_I	tok kuchaytirgichlari

MTB ning ta'siri – F «narxi» bilan sotib olinadigan afzalliklar:

Barqarorlik: \dfrac{dK_{TB}}{K_{TB}} = \dfrac{1}{F}\cdot\dfrac{dK}{K} – K ning 10 % o'zgarishi K_{TB} ni atigi 10/F % ga o'zgartiradi.
Polosa kengayadi: bir qutbli AChX uchun f_{yu,TB} = Ff_{yu}, f_{q,TB} = f_q/F, ko'paytma K_{TB}f_{yu,TB} \approx Kf_{yu} = \text{const} («kuchaytirish × polosa» saqlanadi).
Nochiziqli buzilish va ichki shovqin (chiqish kaskadi yuzaga keltirgan) F marta kamayadi.
Kirish va chiqish qarshiligi turiga qarab F marta o'zgaradi (8.3-jadval).
Narxi: kuchaytirish F marta kamayadi – uni ortiqcha kaskad bilan qoplash kerak.

DIQQAT! TB ning beqarorligi. Ko'p kaskadli kuchaytirgichda yuqori chastotalarda har bir kaskad qo'shimcha faza siljishi beradi. Agar biror chastotada umumiy siljish 180° ga yetsa va shu chastotada |\beta K| \ge 1 bo'lsa, «manfiy» TB musbatga aylanadi va kuchaytirgich o'z-o'zidan generatsiya qiladi (o'z-o'zidan qo'zg'alish). Shuning uchun chuqur MTB li kuchaytirgichlarda chastota korreksiyasi (masalan, OK ichidagi 30 pF li kondensator) qo'llaniladi va faza zaxirasi (odatda ≥ 45°) ta'minlanadi.

MISOL 8.5. L6 namunaviy varianti.

TB siz ikki kaskadli kuchaytirgichda K = 248, f_{yu} = 10{,}2 kHz. TB zanjiri: R_2 = 4{,}7 kΩ (chiqishdan) va R_1 = 150 Ω (birinchi kaskad emitterida). \beta, F, K_{TB}, f_{yu,TB} ni toping. Agar tranzistorlar almashtirilib K 20 % ga kamaysa, K_{TB} qanchaga o'zgaradi?

Yechim. \beta = R_1/(R_1 + R_2) = 150/4850 = 0{,}0309; \beta K = 7{,}67; F = 8{,}67 (18,8 dB). K_{TB} = 248/8{,}67 = 28{,}6 (ideal 1/\beta = 32{,}3 – farq \beta K unchalik katta bo'lmagani uchun). f_{yu,TB} \approx 8{,}67\cdot10{,}2 \approx 88 kHz (L6 modelida 87,4 kHz). K = 198 bo'lsa: K_{TB} = 198/(1 + 0{,}0309\cdot198) = 27{,}7 – o'zgarish atigi 3,2 % (20 % o'rniga).

8.9. Operatsion kuchaytirgich va uning asosiy sxemalari

Operatsion kuchaytirgich (OK) – juda katta kuchaytirishli (10^5–10^6), differensial kirishli, bevosita bog'lanishli integral kuchaytirgich. Nomi analog kompyuterlarda matematik operatsiyalarni (qo'shish, integrallash, differensiallash) bajarganidan kelib chiqqan. Tuzilishi: differensial kirish kaskadi → kuchlanish kuchaytirish kaskadi (korreksiya kondensatori bilan) → ikki taktli chiqish kaskadi. Shartli belgisi va µA741 (K140UD7) chiqishlari 8.10-rasmda ([31]–[33]).

Chiqish kuchlanishi kirishlar farqiga proporsional:

u_{chiq} = A_0\,(u_+ - u_-), \qquad |u_{chiq}| \le U_{to'y} \approx E - (1\ldots2)\ \text{V}.

(+) kirish – invertorlamaydigan, (−) kirish – invertorlovchi. A_0 = 2\cdot10^5 bo'lsa, chiqishni 10 V ga keltirish uchun kirishlar farqi atigi 50 µV bo'lishi kifoya. Shuning uchun OK deyarli har doim manfiy TB bilan ishlatiladi.

8.4-jadval. Ideal va real operatsion kuchaytirgich parametrlari
Parametr	Ideal OK	µA741 (tipik)	Zamonaviy aniq OK (masalan, OPA2277)
Kuchaytirish A_0	\infty	2\cdot10^5 (106 dB)	10^7 (140 dB)
Kirish qarshiligi	\infty	2 MΩ	10^{11} Ω
Kirish toki	0	80 nA	1 nA
Chiqish qarshiligi	0	75 Ω	~50 Ω
Siljish kuchlanishi U_{sil}	0	1 mV	10 µV
Birlik kuchaytirish chastotasi (GBW)	\infty	1 MHz	1 MHz
O'sish tezligi SR	\infty	0,5 V/µs	0,8 V/µs
Sinfaz signalni susaytirish (KOSS)	\infty	90 dB	130 dB

«Oltin qoidalar» (ideal OK, manfiy TB bilan): 1) kirish toklari nolga teng; 2) TB chiqishni shunday o'rnatadiki, kirishlar orasidagi kuchlanish nolga teng (u_+ = u_-, «virtual qisqa tutashuv»). Ushbu ikki qoida bilan barcha asosiy sxemalar bir-ikki qatorda hisoblanadi (8.11, 8.12-rasmlar, 8.5-jadval).

Invertorlovchi kuchaytirgich. u_+ = 0 ⇒ u_- = 0 («virtual yer»). R_1 orqali tok u_{kir}/R_1, u to'liq R_{tb} orqali o'tadi: u_{chiq} = -R_{tb}\,u_{kir}/R_1.

Invertorlamaydigan kuchaytirgich. u_- = u_{chiq}R_1/(R_1 + R_{tb}) = u_{kir} ⇒ K = 1 + R_{tb}/R_1; kirish qarshiligi juda katta (ketma-ket TB).

8.5-jadval. OK asosidagi asosiy sxemalar
Sxema	Uzatish funksiyasi	Kirish qarshiligi; izoh
Invertorlovchi	K = -R_{tb}/R_1	R_1; faza 180°
Invertorlamaydigan	K = 1 + R_{tb}/R_1	juda katta; faza 0°
Qaytargich	K = 1	juda katta; bufer
Qo'shuvchi	u_{chiq} = -R_{tb}\sum u_i/R_i	R_i; mikser, CAP
Integrator	u_{chiq} = -\frac{1}{RC}\int u_{kir}dt	R; K = 1/(2\pi fRC)
Differensiator	u_{chiq} = -RC\,du_{kir}/dt	1/(2\pi fC); K = 2\pi fRC

Integrator (8.12-a rasm): kondensator toki C\,du_C/dt kirish tokiga u_{kir}/R teng; u_{chiq} = -u_C. Meandr kirishida chiqish uchburchak (L10). Real integratorda kondensatorga parallel katta rezistor R_{sh} ulanadi – aks holda siljish kuchlanishi ham integrallanib, chiqish to'yinib qoladi; natijada f < 1/(2\pi R_{sh}C) da integrator oddiy kuchaytirgichga (K = R_{sh}/R) aylanadi. Differensiator (8.12-b rasm) yuqori chastotali shovqinni kuchaytirgani uchun kirishiga ketma-ket kichik rezistor R_s qo'yiladi.

Real OK ning chastota xossalari (8.13-rasm). OK ichki korreksiya tufayli bir qutbli AChX ga ega: A(f) = A_0/(1 + jf/f_p), f_p = 5–10 Hz. Uning yuqori chastotalardagi qismi |A| \approx GBW/f. MTB bilan K = 1/\beta bo'lgan sxemaning polosasi:

f_{yu} = \beta\cdot GBW = \frac{GBW}{1 + R_{tb}/R_1}.

Katta signalda yana bir cheklov – o'sish tezligi SR: chiqish kuchlanishi SR dan tez o'zgara olmaydi. Amplitudasi U_m bo'lgan sinusni buzilmasdan uzatish uchun

f \le f_{max} = \frac{SR}{2\pi U_m} \quad (\text{«to'liq quvvat polosasi»}).

MISOL 8.6.

µA741 (A_0 = 2\cdot10^5, GBW = 1 MHz, SR = 0,5 V/µs, U_{to'y} = \pm13 V) asosida R_1 = 4{,}7 kΩ, R_{tb} = 47 kΩ bilan invertorlovchi va invertorlamaydigan kuchaytirgichlar yig'ilgan. Ularning K, kichik signal polosasi va 10 V amplitudali sinus uchun maksimal chastotani toping.

Yechim. Invertorlovchi: K = -10; invertorlamaydigan: K = 11. Chekli A_0 ning ta'siri: K = (1/\beta)/(1 + 1/(\beta A_0)), 1/\beta = 11: nisbiy xato 11/2\cdot10^5 = 0{,}0055 % – amalda sezilmaydi. Polosa: \beta = 1/11, f_{yu} = 1\ \text{MHz}/11 = 90{,}9 kHz – ikkala sxemada bir xil (invertorlovchida ham \beta = R_1/(R_1 + R_{tb})!). Katta signal: f_{max} = 0{,}5\cdot10^6/(2\pi\cdot10) \approx 8 kHz – kichik signal polosasidan ~11 marta kam. Demak, tovush chastotalarida 10 V li signal uchun µA741 «chegarada» ishlaydi, zamonaviy tez OK (SR = 10–20 V/µs) afzal.

L9 GA QAYTISH: REZONANS KUCHAYTIRGICHNING TO'LIQ TAHLILI. I modulda (3.9-bo'lim) L9 dagi tranzistor «tok manbai» i_k = Gu_{kir} deb qaralgan edi. Endi bu kaskadni to'liq tushunamiz: bu – kollektor yuklamasi R_K o'rniga parallel kontur qo'yilgan UE kaskad (8.5-bo'lim), emitter zanjirida blokirovka qilinmagan qism R_{E,u} bor. Uning kuchaytirishi K_0 = GR_{e,ekv}, bu yerda G = g_m/(1 + g_mR_{E,u}) – tok bo'yicha ketma-ket MTB bilan kamaytirilgan qiyalik (8.8-bo'lim, 8.3-jadval: tok bo'yicha TB transo'tkazuvchanlikni barqarorlaydi). L9 namunaviy natijalari bo'yicha: K_0 \approx 109, R_{e,ekv} = Q_e\rho \approx 9{,}98 kΩ ⇒ G \approx 10{,}9 mS. Masalan, I_K = 1 mA (g_m = 38{,}7 mS) da bunga R_{E,u} = 1/G - 1/g_m \approx 66 Ω mos keladi. Shunday qilib, emitterdagi kichik rezistor kuchaytirishni ~3,5 marta kamaytirib, uni tranzistor parametrlari va haroratdan deyarli mustaqil qiladi. Rezonans kuchaytirgichda Miller effekti ham muhim: C_\mu(1 + K_0) kirishga o'tadi, kollektor tomondan esa C_\mu konturga qo'shilib f_0 ni biroz pasaytiradi. Yuqori asillikli kaskadlarda o'z-o'zidan qo'zg'alish xavfi (8.8-bo'lim, DIQQAT) tufayli kaskod sxema yoki neytrallash qo'llaniladi.

FANLARARO BOG'LANISH (matematika, avtomatika, biologiya).

Teskari bog'lanish nazariyasi – avtomatik boshqarish nazariyasining asosi. K_{TB} = K/(1 + \beta K) formulasi termostat, avtopilot, robot dvigateli boshqaruvi uchun ham bir xil. Organizmda ham manfiy TB hukmron: tana harorati, qondagi glyukoza (insulin–glyukagon), qon bosimi – barchasi «gomeostaz» deb ataluvchi MTB tizimlari. Musbat TB esa «ko'chki» jarayonlarni beradi: tug'ruq qisqarishlari, nerv impulsining paydo bo'lishi (Na⁺ kanallari), mikrofon va karnay orasidagi «chiyillash» (akustik generatsiya). Matematik jihatdan OK sxemalari chiziqli differensial tenglamalarni yechadi – 1960-yillargacha raketalar trayektoriyasi aynan analog OK-kompyuterlarda hisoblangan.

8.14. Mustaqil ta'lim. Ko'p kaskadli kuchaytirgichni hisoblash va OK ma'lumotnomasi bilan ishlash

Topshiriq. 1) Dinamik mikrofon (EYuK 2 mV, ichki qarshiligi 600 Ω) signalini 8 Ω li karnayga 1 W quvvat bilan beradigan kuchaytirgichning tuzilish sxemasini tuzing: kerakli K_U ni (dB da) toping, uni kaskadlarga taqsimlang (kirish – kam shovqinli UE yoki OK, oraliq – UE kaskadlar, chiqish – AB rejimli ikki taktli qaytargich) va har bir kaskad uchun kirish/chiqish qarshiligi talablarini yozing. 2) Ishlab chiqaruvchi saytidan µA741 (yoki LM358) va zamonaviy OK (masalan, NE5532, TL072, OPA2134) ma'lumotnomalarini toping va 8.4-jadval kabi taqqoslash jadvalini tuzing ([31]–[34]). 3) Tanlangan OK bilan K = 100 li kuchaytirgichning polosasi va 2 V amplitudadagi to'liq quvvat polosasini hisoblang. Natijalarni 2–3 betlik hisobot shaklida rasmiylashtiring.

Ko'rsatma. U_{yu} = \sqrt{2PR_{yu}} = 4 V (amplituda), ya'ni K_{U,umum} = 4/0{,}002 = 2000 (66 dB); kaskadlar o'zaro yuklanishi va TB zaxirasi uchun 10–20 dB qo'shing.

8-bob bo'yicha xulosa

XULOSA.

1\. Kuchaytirgich – manba energiyasini kirish signali qonuni bo'yicha boshqaruvchi qurilma; faol element (tranzistor) quvvat bo'yicha kuchaytiradi, FIK \eta = P_{yu}/P_0 < 1.

2\. Asosiy parametrlar: K_U, K_I, K_P (dB: 20\lg K_U, 10\lg K_P), R_{kir}, R_{chiq}, AChX va FChX, o'tkazish polosasi (-3 dB), dinamik diapazon, garmonikalar koeffitsienti, FIK.

3\. Ish rejimlari: A (chiziqli, FIK ≤ 25–50 %), B (78,5 %, ikki taktli), AB (pog'onali buzilishsiz), C (rezonans yuklamali), D (kalit, PWM, 90 % dan yuqori).

4\. UE kaskad: K_0 \approx -g_mR_K', faza 180°; f_q ni ajratuvchi va blokirovka kondensatorlari, f_{yu} ni tranzistor sig'imlari va Miller effekti C_M = C_\mu(1 + K) belgilaydi.

5\. Emitter qaytargichi: K \lesssim 1, R_{kir} katta, R_{chiq} kichik – bufer; n-p-n qaytargich kichik yuklamada manfiy yarim to'lqinni cheklaydi.

6\. Ko'p kaskadli kuchaytirgichda K = \prod K_i (dB lar qo'shiladi), polosa torayadi: f_{yu,n} = f_{yu}\sqrt{2^{1/n} - 1}.

7\. Teskari bog'lanish: K_{TB} = K/(1 \pm \beta K). Manfiy TB kuchaytirishni F = 1 + \beta K marta kamaytiradi, lekin barqarorlik, polosa, chiziqlilikni F marta yaxshilaydi; chuqur MTB da K_{TB} \approx 1/\beta. Musbat TB generatsiyaga olib keladi (\beta K = 1).

8\. OK: u_{chiq} = A_0(u_+ - u_-); «oltin qoidalar» – kirish toklari nol, u_+ = u_-. Invertorlovchi K = -R_{tb}/R_1, invertorlamaydigan K = 1 + R_{tb}/R_1, integrator va differensiator. Real cheklovlar: f_{yu} = GBW\cdot\beta, SR, U_{to'y}.